هنر مصرف صحيح

 

  

مصرف‌گرایی و اسراف در نقطة مقابل مصرف بهینه قرار دارد. مصرف‌گرایی یا به‌عبارت ساده‌تر اسراف، یکی از بزرگ‌ترین آفت‌ها و آسیب‌های فردی و اجتماعی و از گناهانی است که مورد نهی شدید خداوند متعال است. در مقابل اعتدال و میانه‌روی در مقابل مصرف‌گرایی قرار گرفته است. اسراف به‌طور کلی هر گونه زیاده‌روی و اتلاف را شامل می‌شود.
در حقیقت مصرف‌گرایی عامل تخریب رشد، توسعه و از بین رفتن منابع ملی است. مصرف‌گرایی از یک نگاه به معنی مصرف نامتعارف است که نیاز فیزیکی فرد را برطرف نمی‌سازد، بلکه نیاز کاذب فرد یا افراد را که گاهی به تقلید از دیگران، تبلیغات، شرایط مادی یا تغییرات ساختار جامعه ایجاد شده، برطرف می‌سازد. مصرف‌گرایی در نگاه عالمان دین نیز در همان معنی لغوی اسراف استعمال شده است و هر گونه بیهوده‌گرایی، زیاده‌روی و اتلاف و مانند آن‌ها را اسراف می‌دانند.
امام علی (ع) در این باره می‌فرمایند: «اَلا وَ اِنَّ إعْطاءُ الْمَالِ فی غَیْرِ حَقِّهِ تَبْذیرٌ وَ اِسْرافٌ؛ آگاه باشید که خرج کردن ناحق، حیف و میل و اسراف است.» کتاب آسمانی قرآن نیز در آیة 141 سورة انعام در مورد اصلاح الگوی مصرف و مصرف بهینه می‌فرماید: «کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ اِذَا أَثْمَرَ وَ اتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حِصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا اِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ؛ و از آن میوه هنگامی که به ثمر می‌نشیند، بخورید و حق آن را به هنگام درو بپردازید و اسراف نکنید که خداوند اسراف‌کنندگان را دوست ندارد.»
علامه طباطبایی (ره) در توضیح عبارت «لا تُسْرِفُوا» نوشته است: معنی «و لا تُسْرِفُوا» این است که در استفاده از این میوه‌ها و غلات از آن حدی که برای معاش شما صالح و مفید است، تجاوز نکنید. درست است که شما صاحب آن هستید، ولی نمی‌توانید در خوردن و بذل و بخشش آن زیاده‌روی کنید یا در غیر مصرفی که خدا معین فرموده، به کار ببرید. مثلاً در راه معصیت خدا صرف نمایید و همچنین فقیری که از شما می‌گیرد، نمی‌تواند در آن اسراف کند و آن را تضییع نماید. پس مفهوم آیه مطلق است و خطاب آن شامل همة مردم می‌شود؛ چه مالک و چه فقیر.
بنابر این از این آیة شریفه استفاده می‌شود که زیاده‌روی و مصرف‌گرایی کاری حرام و نکوهیده است. امیرالمؤمنین علی (ع) نیز با احتیاط در مصارف، به‌خصوص در مصرف بیت‌المال عالی‌ترین نظارت را داشته و در کمال بی‌نیازی در قناعت و ساده‌زیستی بهترین الگوی مصرف را که همان اعتدال و میانه‌روی در مصارف بوده، سفارش می‌کردند و به‌شدت اسراف، زیاد‌روی و مصرف‌گرایی را نکوهش می‌کردند؛ به‌ویژه این امر را از والیان حکومتی غیر قابل پذیرش می‌دانستند.
در این خصوص در نامه‌ای به فرماندار بصره، عثمان بن حنیف می‌نویسد: «ای پسر حنیف، به من گزارش داده‌اند که مردی از سرمایه‌داران بصره، تو را به مهمانی خویش فراخواند و تو به‌سرعت به‌سوی او شتافتی. خوردنی‌های رنگارنگ برای تو آوردند و کاسه‌های پر از غذا پی‌درپی جلوی تو ‌نهادند. گمان نمی‌کردم مهمانی مردمی را بپذیری که نیازمندانشان با ستم محروم شده و ثروتمندانشان به سفره دعوت شده‌اند. اندیشه کن در کجایی و بر سر کدام سفره می‌خوری؟»
امام خمینی (ره) نیز درخصوص دقت در مصرف و همچنین پرهیز از مصرف بی‌جا می‌فرمایند: «حتی مطبوعات باید این را توجه داشته باشند که چیزهایی را که برای ملت مفید نیست، در روزنامه‌ها ننویسند. کاغذ صرف این نکنند. وقت صرف آن نکنند. باید رادیو تلویزیون توجه به این معنا داشته باشد که این بیت‌المال مسلمین است. وقتش صرف چیزهایی که مربوط به مصالح مسلمین است شود. مسئولیت دارد این‌ها. باید اشخاصی که مقاماتی که هستند، ملاحظه کنند که به‌اندازة ضرورت مشاور بگیرند، به‌اندازة ضرورت خدمت‌گزار بگیرند، نه به‌اندازة دلخواه و این معنا را باید همة ما بدانیم که دلخواه‌های ما آخر ندارد.»
بر همین اساس با توجه به نهی شدید مصرف‌گرایی و اسراف در دستورها و تعالیم اسلامی می‌توان چنین نتیجه گرفت که بین مصرف و مصرف‌گرایی در جامعه تفاوت وجود دارد، چرا که مصرف به خودی خود عاملی مؤثر در تولید و رشد و توسعة اقتصادی است و باعث ایجاد تقاضا، عرضه و تولید می‌گردد.
اما آنچه که مذموم است و باعث هدر رفتن منابع ملی می‌شود، مصرف نامناسب و نامتعارف یا عدم برخورداری از الگوی صحیح مصرف در جامعه است. این امر باعث مصرف‌گرایی، زیاده‌روی و تجمل‌گرایی در جامعه می‌گردد. لذا فرهنگ‌سازی برای مصرف بهینه و اصلاح همة زمینه‌های الگوهای مصرفی در کشور از ضروریات اجتناب‌ناپذیر است.

 نتایج و پیامدهای مصرف‌گرایی
 تهاجم فرهنگی ابعاد گوناگون اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، نظامی و روانی را در بر می‌گیرد که روی هم رفتارهای مختلف انسان‌های مورد تهاجم خود را با درونی کردن ارزش‌های مورد نظر شکل می‌دهد.
در برخی موارد، تغییر در الگوی مصرف یک کشور و تمایل به تجملات و مصرف‌گرایی از اهداف تهاجم فرهنگی است که با تغییر در الگوهای مصرفی مردم و ظهور گرایش‌های تجملی باعث ایجاد جامعه مصرف‌گرا می‌شوند. در همین راستا امام خمینی فرموده‌اند:
«اکنون بازارهای کشورهای اسلامی، مراکز رقابت کالاهای غرب شده است و سیل کالاهای تزیینی مبتذل و اسباب‌بازی‌ها و اجناس مصرفی به‌سوی آن‌ها سرازیر است و همة ملت‌ها را آن چنان مصرفی بار آورده‌اند که گمان می‌کنند بدون این اجناس آمریکایی و اروپایی و ژاپنی و دیگر کشورها زندگی نمی‌توان کرد.»
در چنین وضعی، نشر فرهنگ غربی و استفاده از کالاهای پرزرق و برق خارجی در کشور به‌عنوان رسالتی برای متمدن کردن مردم به شمار می‌آید. به این ترتیب ابزارهایی از جمله وسایل آموزشی، هنری، علوم و فنون، کالاها و خدمات در این راستا مورد استفاده قرار می‌گیرند. تا «نیازمندی» به غرب و تولیدات آن، از جمله تولیدات فرهنگی در ملت‌های جهان پدیدار شود. در چنین شرایطی فرد و جامعة نیازمند، در پی رفع نیاز خویش، به تولیدکنندگان خارجی مراجعه می‌کنند، زیرا نه‌تنها امکان تولید و رفع آن نیازها در داخل نیز نیست، بلکه آنچه از غرب می‌آید، ارزش تلقی شده و تولید داخلی ضد ارزش.
ایجاد این نیازها و رساندن فرد و ملتی به حدی از احساس نیاز که آن را غیر قابل صرف نظر کردن بداند، حتی در مورد نیازهای کاملاً غیر ضروری از مهم‌ترین اهداف اشاعة فرهنگ مصرف‌گرایی و تهاجم فرهنگی دشمن و همچنین بالاترین سطح موفقیت تولیدکنندگان استعماری و فرهنگ‌زدایی دیگر ملت‌ها است. این تغییر در الگوی مصرف در جامعة اسلامی که از اهداف تهاجم فرهنگی دشمن است، باعث تجمل‌گرایی و زیاده‌خواهی و حیف و میل بسیاری از منابع ملی می‌شود. بر همین اساس یکی از پیامدهای مصرف‌گرایی اشاعة فرهنگ غرب و تخریب هویت ملی و فرهنگ اسلامی و همچنین ورود کالاهای غربی و از بین رفتن بازار برای تولیدات داخلی و فلج شدن این تولیدات می‌گردد. لذا در چنین شرایطی اصلاح الگوی مصرف تأثیر بسزایی در خنثی‌سازی تهاجم فرهنگی دشمن دارد.
لذا رهبر فرزانة انقلاب با تأکید بر اصلاح الگوی مصرف، علاوه بر جلوگیری از هدر رفتن منابع و منافع ملی در برابر ترویج فرهنگ مصرف‌گرایی و تجمل‌پرستی غرب که از اهداف تهاجم فرهنگی دشمن نیز هست، به ضرورت ادامة دفاع فرهنگی در برابر تهاجم فرهنگی غرب اشاره دارد.
 از دیگر پیامدهای مصرف‌گرایی، تأثیرات منفی آن بر فضای معنوی جامعه است. در بسیاری از مواقع، زیاده‌خواهی و تجمل‌پرستی و مصرف‌گرایی باعث رواج خودخواهی، رشد روحیة فردگرایی و نادیده انگاشتن اصول اجتماعی و اخلاقی خواهد شد. در این مرحله اندک اندک انسان‌ها به مصرف‌گرایی خو می‌گیرند و در مسیری بی‌پایان در صدد رفع این‌گونه نیازهای کاذب برمی‌آیند. چنین انسانی همیشه نیازمند و در پی رفع نیاز است و به این «آرمان» دل می‌بازد؛ آنچنان‌که گویی در واقع دین تازة او است. چنین انسان مصرف‌زده‌ای داوطلبانه برای رفع نیازهای مصرفی خویش، همة زندگی معنوی خود را در سودای رفع نیاز پدید آمده در اثر تبلیغات، چشم‌ و هم چشمی‌ها و ... به فراموشی می‌سپارد.
بنابر این از مهم‌ترین آثار و پیامدهای اسراف و مصرف‌گرایی در جامعة اسلامی که می‌تواند باعث کم‌رنگ شدن ارزش‌ها و آموزه‌های دینی و معنوی شود، می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
 محرومیت از دوستی خدا: خداوند متعال در آیة 141 سورة انعام می‌فرماید: «انَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ؛ خداوند اسراف‌کنندگان را دوست ندارد.»
 فساد اجتماعی: از دیدگاه قرآن یکی از آثار پیامدهای اسراف و مصرف‌گرایی، فساد در زمین است، زیرا هر گونه تجاوز از حد، موجب فساد و از هم گسیختگی می‌شود. به تعبیر دیگر سرچشمة فساد، اسراف است. قرآن کریم در آیه‌های 150تا 153 سورة شعراء می‌فرماید: «فَاتَّقُوا اللهَ وَ أطیعُونِِِ ¤ وَ لا تُطیعُوا أمْرَ الْمُسْرِفینَ ¤ الَّذینَ یُفْسِدُونَ فِی الاَرْضِ وَ لا یُصْلِحُونَ؛ پس از خدا بترسید و مرا اطاعت کنید ¤ و فرمان مسرفان را اطاعت نکنید ¤ همان‌ها که در زمین فساد می‌کنند و اصلاح نمی‌کنند.»
 گمراهی و محرومیت از هدایت الهی: یکی دیگر از آثار و پیامدهای اسراف و مصرف‌گرایی، گمراهی و محرومیت از هدایت الهی است. خداوند متعال در آیة 34 سورة غافر می‌گوید :«کَذَلِکَ یُضِلُّ اللهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ؛ این‌گونه خداوند هر اسراف‌کار تردیدکننده‌ای را گمراه می‌سازد.»
 مصرف‌گرایی در جامعه اثرات مخرب و زیان‌بار دیگری دارد که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
 افزایش واردات: اشاعة فرهنگ مصرف‌گرایی باعث افزایش تجمل‌گرایی و نیازهای غیر ضروری در جامعه می‌شود و همین امر نیز باعث سیل ورود کالاهای خارجی جهت رفع نیازهای فرد و جامعة «نیازمند» به تولیدکنندگان خارجی و باعث افزایش واردات و تضعیف تولیدکنندگان داخلی می‌شود.
 کمبود گرایش به سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی: در جامعه‌ای که مصرف‌گرایی به یک فرهنگ تبدیل شده باشد، افراد جامعه دیگر میلی به سرمایه‌گذاری در بخش‌های عمرانی و زیرساختی جامعه که زمان‌بر است، ندارند و همه به‌دنبال سرمایه‌گذاری در خرید و فروش کالاهای پرمصرف و فعالیت‌های زودبازده می‌روند. به همین دلیل مصرف‌گرایی باعث کاهش گرایش به سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی و عمرانی در جامعه خواهد شد.

 راهکارهای اساسی اصلاح الگوی مصرف
آنچه در اصلاح الگوی مصرف و دستیابی به فرهنگ بهینة مصرف در کشور اهمیت دارد، این است که اصلاح الگوی مصرف نیازمند تبیین استراتژی و تعیین خط مشی است تا این اصل به یک شعار تغییر ماهیت ندهد. در واقع لازمة دستیابی به این مهم در کشور، خیزش و حرکتی عمیق از سوی مسئولان و همة آحاد جامعه است. لذا ‌باید همگی این اصل را یک ضرورت دانسته و فعالیت‌های خود را در راستای رسیدن به آن برنامه‌ریزی و اقدام نمایند.
آنچه که رهبر فرزانة انقلاب بر آن تأکید می‌ورزند، این است که «همة ما به‌خصوص مسئولان قوای سه‌گانه، شخصیت‌های اجتماعی و آحاد مردم باید در سال جدید در مسیر تحقق این شعار مهم، حیاتی و اساسی، یعنی اصلاح الگوی مصرف در همة زمینه‌ها، برنامه‌ریزی و حرکت کنیم تا با استفادة صحیح و مدبرانه از منابع کشور، مصداق برجسته‌ای از تبدیل احوال ملت به نیکوترین حال ها، ظهور و بروز یابد.» بنابراین تأکید رهبر معظم انقلاب بر اصلاح الگوی مصرف نشان دهندة این موضوع به‌عنوان بستری مناسب برای شکوفایی و دستیابی به اقتدار ملی است. لذا پرهیز از شعارزدگی و حفظ صیانت این اصل موضوع به‌عنوان مهم‌ترین عامل در مسیر اصلاح الگوهای مصرفی و همچنین تبیین و تحقق آن، وظیفة اصلی همة مردم و مسئولان به شمار می‌رود.
 فرهنگ‌سازی: یکی از پیش‌نیازهای این مسیر برای رسیدن به نتیجة مطلوب، زمینه‌سازی ذهنی و فرهنگی برای اقشار مختلف جامعه است. امروز هر فردی از اعضای جامعه باید بداند که در فعالیت‌های خود باید به بهینه مصرف کردن منابع مادی اقدام نماید تا کشور به اهداف سند چشم‌انداز بیست ساله برسد و شکوفایی در همة ابعاد ملی تحقق یابد. لذا بدون ایجاد فرهنگ این کار و طراحی و تأمین بایسته‌های آن، به‌طور قطع راه به جایی نخواهیم برد، چرا که اصلاح الگوهای مصرف در کشور یک‌شبه و به‌طور ناگهانی و با صدور یک دستورالعمل و بخش‌نامه عملی نمی‌شود. لذا فرهنگ‌سازی پایدار بستر اصلی نهضت اصلاح الگوی مصرف است.
 مدیریت قوی: داشتن مدیریت مدبرانه و عاقلانة مصرف که مورد تأکید مقام معظم رهبری نیز هست، یکی دیگر از ضروریات اولیة این امر به حساب می‌آید. مسئولان و متولیان امر با پرهیز از شعارزدگی نباید به برگزاری چند همایش، سخنرانی و چاپ مقاله و کارهایی از این قبیل خود را گرم کنند. لذا وجود مدیریت صحیح و عاقلانه در سطح کلان در جهت هدایت و تدوین و انتخاب یک استراتژی راهبری، طبق نقشة راهی که مقام معظم رهبری ترسیم نمودند، زمینة تحقق این طرح ملی و آینده‌ساز که حقیقتاً پیشرفت کشور و توسعة عدالت در گرو آن است، از ضروریات اجتناب‌ناپذیر است؟
 طراحی ساز و کار: از دیگر پیش‌نیازهای اصلی در مسیر اصلاح الگوی مصرف، ترسیم اهداف، ابعاد و راهکارهای رسیدن به موضوع و تعیین شاخص‌هایی برای سنجش و ارزیابی روند و چگونگی پیشرفت امور است. باید برای جلوگیری از مصرف‌گرایی و اتلاف منابع و فرصت‌ها و هزینه‌ها در تمامی حوزه‌ها، سند و نقشة راهبردی تهیه و ابلاغ شود. یعنی با تهیة این سند، مدیران، مسئولان و فرماندهان سازمان‌های مختلف می‌توانند با اجرا و به کارگیری روش‌ها و شیوه‌های مدون، خود را در مسیر تحقق این اصل مهم قرار دهند.
 جلب مشارکت مردم: جلب مشارکت مردم و افزایش آگاهی‌های آنان نسبت به مصرف صحیح امکانات و منابع، از دیگر راهکارها در مسیر اصلاح الگوی مصرف است. حقیقتاً اصلاح الگوی مصرف در جامعه از کارهایی انجام شدنی است که هر یک از اعضای جامعه با مشارکت و ملزم نمودن خود به درست مصرف کردن از منابع، منافع عظیمی را برای جامعه حاصل می‌نماید. 
 گنجاندن اصلاح در نظام آموزشی کشور به‌ گونه‌ای که هرچه سطح آموزش بالاتر رود، اطلاع و شناخت بیشتری در خصوص درک و ضرورت اصلاح الگوی مصرف در جامعه حاصل شود.
 استفاده و بهره‌گیری از برنامه‌های تلویزیونی و رسانه‌ای در راستای اصلاح الگوی مصرف
 گنجاندن برنامة اصلاح الگو در برنامة توسعة کشور و مصوبه‌های دولت؛ یعنی حرکت همة دستگاه‌های دولتی به‌طور مستمر و پایدار درجهت تحقق منویات مقام معظم رهبری
 ارائة الگوی آموزشی مناسب و اصولی به مردم از طریق سازمان‌ها و نهادهای ذی‌ربط. مثلاً سازمان برق می‌تواند از طریق آموزش مصرف بهینه در برگه‌های قبوض مصرفی مشترکان به ارائة الگوهای مناسب مصرفی در جهت اصلاح مصرف اقدام نماید.
 ارائة الگوی مصرفی مناسب عملی اعم از اداری و خصوصی کلیة مسئولان کشور
 تغییر در فرهنگ مصرف کنونی و ضد ارزش نشان دادن مصرف‌گرایی بر اساس ارزش‌ها و آموزه‌های دینی
 مبارزه با تهاجم فرهنگی غرب در ایجاد فرهنگ ناپسند مصرف‌گرایی و تجمل‌پرستی با آگاه‌سازی و تعمیق بینش و بصیرت سیاسی و اسلامی افراد جامعه.